Galeri

Kömür Vurgunundan, İşçi Katliamına – I

Soma maden faciası ya da doğrusunu söylemek gerekirse, iş katliamında devletin ve Soma A.Ş.’nin sorumluluğunun tam olarak ne olduğu bugüne kadar konuşuldu, bundan sonra da uzunca bir süre tartışılacak gibi gözüküyor. İyimser bir bakışla, yasal sürecin işletileceğini düşünürsek, “sorumluluk” tartışması da teknik ve yasal bir boyuttan yürüyecek gibi gözüküyor. İşin politik kısmı ise şirket sahiplerinin ailelerinin AKP ile olan bağlantılarını ve hükümetin yürüttüğü taşeronlaştırmanın eleştirisini barındırıyor. Ancak pratikte yaşananı anlayabilmek için ne sadece teknik problemleri araştırmak ne de iktidar bağlantılarını deşifre etmek tek başına yeterli. Bu yazıyla yapmaya çalışacağım, son 12 yılda gelişen ve evrilen devletin kömür üretimi, alımı ve dağıtımı siyasasının, o gün madende yaşanan faciaya nasıl yol açtığını anlatmak, ya da kısacası pratik/tekniğin, ideolojik/politikle bağlantısını kurmaya çalışmak.

TKI

Bugün Soma’da ve Türkiye’nin diğer madenlerinde yaşananları anlamak için önce bu madenlerin yasal statüsünün ne olduğunu ve 2002den beri nasıl değiştiğine bakmamız gerek. Her ne kadar 2002den itibaren özelleştirme furyasına Türkiye’de kömür madenleri de katıldıysa da, hala bu madenlerin sahibi devlet ve madenleri Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) idare ediyor. Soma madenlerinden sorumlu olan devlet kurumu ise TKİ bünyesindeki Ege Linyit İşletmeleri (ELİ). Pratikte üretim ise ya şirketlerden hizmet alınarak, ya da ileride anlatacağım rödovans sistemi ile kiralanarak yapılıyor.

Kömür Türkiye için önemli bir endüstri. 2012 Dünya Kömür Derneği verilerine göre dünyada en çok linyit (düşük enerjili bir kömür türü) çıkaran beşinci ülke, A.B.D.’nin ardından Türkiye. Türkiye elektriğinin yüzde 25ini termik santrallerde linyit sayesinde üretilirken, özellikle 2011den itibaren elektrik üretiminde kömür kullanımının artırılması kararı verildiği haberleri konu edilmeye başlandı. Ayrıca Soma’daki madenlerin de linyit üretiminde Türkiye birincisi olduğunu not düşmek gerek. Bu neden devlet her yıl artan meblağda kömürü, kendi madenlerini işleten özel şirketler satın almakta. Ancak TKİ ihale açarak gerçekleştirdiği bu alımlar belli bir mantığa dayanmıyor, ve ihtiyacının kat kat fazlası kömürü fahiş fiyatlara bu şirketlerden alıyor.Dev-Maden Sen Başkanı Tayfun Görgün’ün ifadesiyle TKİ şirketlere “ne çıkarsanız alacağım” diyor. Bunun ana nedeni ise iktidarın, kendi madenlerini işleten şirketler ile yandaş olması ve bu ihaleleri şirketlerin cebine “kaynak aktarımı” olarak görmesi.

Hali hazırda devletin tabi olması gereken 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu ise, bu kaynak aktarımına büyük bir engel teşkil ediyor. Nedeni de kimseye duyurmadan önceden pazarlık usulü ile düzenlenen ihalelere, bir şekilde haberi alarak giren şirketler fiyat kırıyor, ve TKİ şirketlerle anlaştığı fahiş fiyatlardan bu kömürü alamıyor. Aykut Erdoğdu’nun anlatımına göre TKİ, bu yasanın kapsamından çıkabilmek için Kamu İhale Kurumu’nun (KİK) kapısını bile aşındırıyor ancak çıkış yolunu farklı bir yöntemde, Soma ile lugatımıza girmiş rödovans sistemiyle çözüyor. “Karma Rodövans Sözleşmesi” sayesinde TKİ maden ocaklarını kendi yandaş şirketlerine bir anlamda “kiralayabiliyor,” ve bu şekilde de kömür alımı sırasında bu şirketler “iştiraki” olarak gösterilebiliyor. Bunun da TKİ’ye getirisi, kömür alımını da ihalesiz istediği fahiş fiyatlarla doğrudan yapabilmek oluyor.

üretim
TKİ’ye ait maden ocaklarındaki üretimin yıllara göre evrimi. Hizmet alımı alışıldık “taşeron” sözleşmelerini anlatırken, rödovans sisteminin büyümesi açıkça görülüyor. 2012 TKİ raporundan.

Bir arz talep mantığı ile yürütülmeyen, ve devletin en çok miktardaki kömürü en fazla fiyata aldığı bu düzen de tabi ki kendi çelişkilerini ortaya çıkarıyor: İhtiyaç dışı alınan bu kadar kömür ne olacak? Burada da rant makzimizasyonuna odaklanmış iktidar aklı, hemen sorunu çözüyor ve bu kömürler yardım amaçlı yoksul halka dağıtılıyor.

Kendi özelinde pek de sıkıntılı olmayan bu eylemin, kamu kaynaklarına ödenen fahiş fiyatlar dışında daha başka bir zararı olmayacağı düşünebilir. Ancak devlet bu sefer de bu vurgun döngüsünün içine nakliye sektörünü katıyor. Hem elektrik santrallerinin ihtiyaç duyduğu kömürün taşınmasında hem de kişisel kullanım ihtiyaç duyulan nakliye işini de şirketlere ihale etmesi gereken TKİ, bunu da türlü yolsuzluklarla kendi bağlantılarını zengin edecek şekilde yürütüyor. Bu aynı maden ocağı işletmelerinin hizmet alımı ihalelerinde olduğu gibi, kişisel anlaşmalara dayalı kimseye duyurulamayan “açık ihale”lerle aracılığıyla yapılmaya çalışılıyor. Ayrıntılarını Aykut Erdoğdu’dan öğrendimiz TKİ kömür nakliye yolsuzlukları o kadar ciddi boyutlarda ki, söz konusu edilen meblağın 10 Milyar Liraya ulaştığı tahmin ediliyor. Bütün bunlar 2009 ile 2011 yılları arasında birçok kez Hazine Müsteşarlığı Başkontrolörleri, Sayıştay Denetçileri ve Enerji Bakanlığı Müfettişleri tarafından da raporlanıyor ve gerekli mercilere yollanıyor. Ancak TBMM KİT komisyonu bu raporların gerekli kıldığı soruşturmaları yapmadığı gibi, savcılık da benzer şekilde yapılan suç duyurularını işleme koymuyor.

Aykut Erdoğdu'nun birgündeki yazısından.
Aykut Erdoğdu’nun birgündeki yazısından.

Sonuçta maden işletmecilerinin ve nakliye aracı şirketlerinin zengin edildiği bu düzen, doğal olarak insan hayatı pahasına üretim odaklı bir maden ocağı pratiğini de kendinden getiriyor. Kâr ve zararın, üretim tonajı ve bunun getirdiği maddi ve siyasi rant ile hesaplandığı bu düzende de iş katliamlarına neden olan “kazalar” önüne geçilemez oluyor. Kısaca doğaya verilen zarar ve insan hayatı kayıpları, şirketler ve onların emrindeki iktidar için bir “dışsal” bir etmen oluyor.

Maden ocağındaki “taşeronluk” sisteminin nasıl işlediğini ve primler aracılığıyla devamlılığı sağlanan üretimin, ocaktaki faciaya nerelerde nasıl neden olduğunu anlatmaya bir sonraki yazıda devam edeceğim.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s